Cando se produce unha ausencia da linguaxe, a aparición tardía deste ou a permanencia de patróns lingüísticos de estadios evolutivos anteriores aos correspondentes por idade; denomínase atraso no desenvolvemento da linguaxe. O cal, segundo autores como Perelló “non existe causa patolóxica manifesta”, pois non pode explicarse por déficits intelectuais, sensoriais ou conductuales.
A clasificación dos atrasos no desenvolvemento da linguaxe é problemática: debido á dificultade de establecer unha clasificación ben fundamentada e como consecuencia dos distintos puntos de vista que os autores teñen respecto diso.
Con todo, a maioría dos autores parecen coincidir en que existe unha continuidade entre os trastornos do desenvolvemento da linguaxe e establecen unha clasificación (en base á súa utilidade clínica) sen perder de vista este continuo, nin o feito de que os límites non están ben definidos, de tal maneira que as formas máis graves dun trastorno poderían considerarse como unha forma menos severa do seguinte nesta suposta continuidade da que falamos.
Atendendo a Gallego e Gallardo nesta ocasión falaremos do atraso simple da linguaxe.
Son nenos ou nenas que sen causa patolóxica manifesta presenta un desfasamento na elaboración da linguaxe con respecto aos suxeitos da súa mesma idade cronolóxica. A súa comprensión e expresión verbal é inferior á normal (tomarase como idade tipo os 4 anos).
Atendendo á súa sintomatoloxía, maniféstase en:
• A nivel de produción:
- A aparición das primeiras palabras atrásase ata os 2 anos.
- A unión de dúas palabras non aparece ata os 3 anos.
- O uso dos pronomes, fundamentalmente eu, aparecen aos 4 anos.
- Ausencia do artigo e dos marcadores de posesión.
- Tendencia a reducir o sistema consonántico adulto (utilizan máis as vogais que as consonantes).
- Uso de vocabulario reducido.
- Uso de frases simples, palabras xustapostas sen emprego de nexos, enchendo os espazos baleiros con sons indescifrables, dando a sensación de frases longas.
- Pouca utilización dos plurais e uso de frases mal estruturadas sintácticamente.
- Moitos destes suxeitos compensan o seu déficit de expresión cun uso masivo de xestos, que xeralmente son ben comprendidos na súa contorna, provocando un reforzamento da expresión gestual en detrimento da linguaxe oral.
- Este método de expresión considerado normal a unha determinada idade, convértese en patolóxico cando permanece en nenos/as que superaron os 4 anos.
• A nivel de comprensión: a comprensión verbal é mellor que a expresión nestes alumnos/as, o que fai pensar que teñen niveis normais neste aspecto. Con todo, se se explora coidadosamente, obsérvanse algunhas alteracións nos enunciados referentes a conceptos espaciais, temporais, cromáticos… son dificilmente comprendidos e non están integrados na súa linguaxe normal.
• A nivel de imitación provocada: obsérvanse deficientes resultados na repetición de palabras ou frases. Parece que son incapaces de repetir estruturas lingüísticas que aínda non teñan integradas.
• Síntomas de acompañamento: obsérvase un atraso motor con dificultade na precisión e coordinación de movementos e con frecuencia, un atraso na aparición da marcha. Polo que presentan dificultade na realización de debuxos libres ou copiados e para respectar os límites no coloreado de debuxos.
Xeralmente, o atraso simple do leguaje evoluciona cara á constitución dunha linguaxe normal; nisto precisamente distínguese das demais formas de atraso.
Con respecto á etioloxía sinalaremos os seguintes factores:
• Factores hereditarios: Algúns estudos mostran a existencia dun factor xenético nos individuos con alteracións lingüísticas xa sexa na organización da linguaxe ou en canto á lateralización, orientación, nocións espazo-temporais, psicomotricidade etc. DEBRAY detecta que nun 61% dos casos con atraso de linguaxe hai antecedentes familiares, fronte ao 16% nos que non presentan este atraso.
• Factores neurolóxicos. Hai evidencias experimentais de que un 28% dos casos de atraso da linguaxe presentan algún tipo de disfunción cerebral, concretamente o que se chamou “síndrome hiperquinético” que se caracteriza por: inestabilidade, hiperactividade, falta de atención, trastornos perceptivos motores e atraso motor. Iso conleva dificultades na aprendizaxe e na adaptación ao medio.
• Factores socioculturais e afectivos. Relativos a: O nivel sociocultural da familia; Os modelos lingüísticos utilizados na contorna no que está insiro ao suxeito; As relacións afectivas e de comunicación entre pais e fillos.; Características persoais do suxeito; Deficiente estimulación verbal, sensorial e motora.
Segundo BERSTEIN, gran parte das aprendizaxes do neno/a elabóranse a través do sistema familiar e social en que está inmerso.
• Bilingüísmo mal integrado. cando as condicións para a aprendizaxe dunha segunda lingua, realízase nun medio estimulante, e unha vez que a lingua materna está ben elaborada (sobre os tres anos) o bilingüismo non é un elemento perturbador, senón que favorece o desenvolvemento cognitivo e da linguaxe dos nenos.
• Factores de orixe cognitiva: AUGADO expón que algúns mecanismos cognitivos (como a memoria a curto prazo e a atención) poden estar implicados no atraso da linguaxe. Aínda que non se considera o atraso intelectual como causa do atraso no desenvolvemento da linguaxe, podemos asegurar que as alteracións na elaboración da linguaxe inflúen negativamente no desenvolvemento cognitivo destes nenos e nenas.
Por último, destacaremos que o nivel de desenvolvemento que adquira na linguaxe vai condicionar o grao de desenvolvemento e competencia comunicativa. Nalgúns casos, a inadecuada competencia comunicativa oral pode compensarse con outros códigos comunicativos non orais. Iso supón que a planificación dos procesos de ensino-aprendizaxe deberá incluír tamén a estimulación das competencias comunicativas como a vía visual.
Igualmente este alumnado vai necesitar de maior tempo na realización das tarefas lingüísticas, polo que nas adaptacións curriculares deberase de ter en conta a regularización dos tempos.
Pero antes da intervención, é necesario delimitar, en que medida está afectada a competencia comunicativa, analizado que está a provocar a alteración da linguaxe oral, valorando en que medida están afectadas as áreas implicadas coa finalidade de intervir na área onde o/a neno/a presenta dificultades.
