Lectoescritura

Métodos de lectoescritura para aprender a ler e escribir.

• Método alfabético ou deletreo: Este método ensina aos nenos e ás nenas os nomes das letras do alfabeto e logo como combinalas para formar sílabas e palabras.
• Método fónico ou fonético: Ensínase a relación entre os sons (fonemas) e as letras, o que lles permite decodificar e ler novas palabras mediante a asociación de sons con letras.
• Método silábico: Aprenden a formar sílabas combinando vocais e consonantes. Seguidamente combinan esas sílabas para formar palabras.
• Método de palabras normais: Este método baséase no ensino de palabras completas que son de uso frecuente, sen analizar a súa estrutura fonética.
• Método global: Enfócase na lectura de frases ou textos completos desde o principio, con énfase na comprensión do significado do texto en lugar da decodificación das palabras.
• Método de lectura de Glenn J. Doman: Este método combina diferentes enfoques e adáptase ás necesidades e estilos de aprendizaxe individuais do noso alumnado.

Elixir un método de lectoescritura é unha decisión clave. Non existe un método “perfecto” universal: o mellor será o que se adapte ao alumnado, ao docente e ao contexto.

Que di a evidencia actual?

• As investigacións actuais en alfabetización mostran que:
• A conciencia fonológica é clave.
• O ensino explícito do código alfabético mellora resultados.
• A comprensión debe traballarse desde o inicio.

Por iso moitos expertos recomendan un enfoque equilibrado con base fonética sólida.

As dificultades cos sons /ñ/ e /ll/

As dificultades cos sons /ñ/ e /ll/ son bastante comúns, sobre todo ca cativada que está a desenvolver a linguaxe oral.

Son /ñ/ Exemplo: caña, uña, baño

Que adoita pasar?

Substitúese por /n/ → caña → cana

Dise como /nia/ → uña → unia

Por que é difícil?

Porque a lingua debe tocar o padal duro e o aire sae polo nariz (é un son nasal). Require unha colocación precisa da lingua.

Truquiño para practicar 

Empeza con /n/ e alonga o son, logo tenta subir a lingua:

nnnn → ññññ

Ou con palabras:

nia → ña, nio → ño 

Son /ll/ Exemplos: coello, antollo, baralla

Que adoita pasar

Confúndese con /l/ → choiva → luvia

Por que é difícil?

Porque a lingua debe elevarse e tocar os lados do padal, deixando pasar o aire polos costados.

Truquiño para practicar 

Empeza con /l/ prolongada:

lllll → ll

Practica sílabas:

lla – lle – lli – llo – llu

A confusión entre /ñ/ e /ll/ é un erro articulatorio bastante específico. En que consiste a confusión?

O/A neno/a pronuncia /ñ/ cando debería dicir /ll/, ou ao revés:

coello → coeño

caña -> calla

Por que ocorre? As dúas consonantes son:

• Palatales (articúlanse nunha zona moi próxima do padal)
• Requiren movementos finos da lingua

As causas máis comúns son:

• Inmadurez articulatoria (frecuente en nenos/as pequenos/as).
• Débil conciencia fonolóxica (non se distinguen ben os sons).
• Dificultade no control lingual.
• Modelos de fala confusos ou pouco claros na contorna.
• En casos raros, trastorno fonológico ou motor do fala.

 Como diferencialas claramente?

/ñ/ -> Son nasal (sae aire polo nariz), a lingua toca o centro do padal

Exemplo: uña (proba tapar o nariz: o son córtase)

/ll/- > Son oral (aire pola boca). A lingua toca os lados do padal

Exemplo: toalla

Deglución atípica

A deglución atípica, tamén chamada deglución infantil, é unha forma de tragar na que a lingua non se posiciona de forma adecuada, senón que fai presión (anterior ou lateral) sobre os dentes (arcada dentaria). Os nenos e as nenas degluten entre 600 e 1000 veces ao día, as persoas adultas en cambio degluten de 2.400 a 2.600 veces ao día, polo que un mal patrón para a deglución adoita producir unha alteración na anatomía da boca.

A deglución atípica preocupanos en nenos e nenas  xa que pode afectar o seu desenvolvemento oral e da fala. Os síntomas comúns de deglución atípica nestas idades  poden incluír:

• Mala coordinación dos músculos orais ao tragar.
• Tendencia a empuxar a lingua contra os dentes anteriores durante a deglución (chamada deglución lingual).
• Respiración oral en lugar de nasal.
• Dificultade ao masticar e tragar alimentos.

A deglución atípica pode ter varias consecuencias, tanto a nivel de saúde como no desenvolvemento dos nenos e das nenas. Algunhas das posibles consecuencias inclúen:

• Cambios na posición dos dentes e maloclusiones dentais.
• Problemas de autoestima e confianza en nenos debido a problemas de comunicación.
• Dificultades na alimentación e a nutrición

Que facer cando se detecta?

Nos casos nos que hai unha deglución atípica e recoméndase o uso de ortodoncia, previo diagnóstico do/a dentista, pero é necesario corrixir primeiro esta forma de deglución acudindo a un logopeda e se non se corrixe, a lingua seguirá exercendo presión sobre a arcada dentaria, e co paso do tempo, cando se lle retire a ortodoncia, esta volverá presentar alteración.

Xa sexa en persoas adultas ou en infantes o tratamento da deglución atípica é importante, especialmente en idades temperás, xa que pode previr problemas futuros. O enfoque de tratamento pode variar segundo a gravidade do caso, pero pode incluír:

1. Terapia de linguaxe: un logopeda pode axudar a reeducar a lingua e os músculos faciais para lograr unha deglución correcta.

2. Exercicios de lingua: exercicios específicos para fortalecer a lingua e mellorar a súa posición.

3. Aparellos ortodonticos: nalgúns casos, pódense utilizar aparellos para axudar a corrixir a posición dos dentes e a lingua.

Deglución Atípica e Deglución Disfuncional: Son o Mesmo?

A deglución atípica e a deglución disfuncional refírense a problemas co proceso de tragar, pero hai unha sutil diferenza:

- Deglución Atípica: refírese especificamente a un patrón anormal de tragar, onde a lingua non se coloca correctamente no padal.

- Deglución Disfuncional: é un termo máis amplo que abarca calquera problema co proceso de tragar, incluíndo a deglución atípica. Pode incluír problemas coa coordinación, a forza ou a sensibilidade dos músculos involucrados na deglución.

En resumo, toda deglución atípica é unha deglución disfuncional, pero non toda deglución disfuncional é necesariamente atípica

A importancia do xogo

Xogar non é lecer. É arquitectura cerebral. 

Debemos de esquecernos  da idea de que xogar é "perder o tempo". Para o cerebro infantil, o xogo é o traballo máis serio que existe. É o seu idioma natural e a ferramenta principal para construír a intelixencia.

Cando un neno ou unha nena xoga, non só se divírte; está a acender a súa cortiza prefrontal. Está a deseñar o seu centro de mando.

O ximnasio das Funcións Executivas:

O xogo é o adestramento de alto rendemento onde se desenvolven as habilidades que definen o éxito na vida adulta:

1. Control Inhibitorio: Aprender a esperar unha quenda ou a non derrubar a torre d@ outr@. É a base da autodisciplina.

2. Memoria de Traballo: Reter regras e obxectivos mentres se executa unha acción. É a capacidade de enfoque.

3. Flexibilidade Cognitiva: Cambiar de estratexia cando o plan inicial falla. É a esencia da resolución de problemas.

4. Interacción entre persoas: O xogo é unha das formas máis naturais de interacción social. Aprenden a comunicarse mellor a través do xogo, xa que nel practícanse normas, roles e regras sociais.

5. Desenvolvemento da linguaxe: Nos primeiros anos de vida, o xogo é fundamental para o desenvolvemento lingüístico. Non só aprenden vocabulario, senón tamén a usalo de maneira contextual para expresar desexos, emocións ou intencións.

A ciencia é clara:

O xogo activa a liberación de dopamina e BDNF (factor neurotrófico derivado do cerebro). Isto non é "teoría pedagóxica", é combustible biolóxico que fortalece as conexións neuronais e facilita a aprendizaxe a longo prazo.

A mensaxe é curto e directo:

Se queremos persoas adultas con criterio, capacidade de decisión e equilibrio emocional, aproveitemos os seus xogos.

É o único momento onde o cerebro está a operar á súa máxima capacidade creativa.

O xogo é o idioma do cerebro infantil. Aprende a falalo.

Bo Nadal

Desexo que estas festas sexan un tempo de alegría, amor e descanso para vós e as vosas familias.

Que a maxia do Nadal vos encha de ilusión e faga que soñedes cun futuro cheo de aventuras e éxitos.

Disortografía: tipos

Nos nosos centros podémonos atopar con alumnado que teña disortografía. Esta é un trastorno específico da aprendizaxe que afecta á escritura correcta, especialmente á ortografía, sen que exista un problema intelectual nin sensorial. Maniféstase en erros persistentes ao escribir.

Tipos de disortografía. Achego esta clasificación: 

Disortografía fonológica

Dificultade para relacionar sons con letras. Confusión de fonemas similares: b/v, p/b, d/t

Omisións ou substitucións de letras -> Ex.: “casa” → “caza”

Disortografía visual

Problemas para lembrar a forma escrita das palabras. Confusión de letras visualmente parecidas: m/n, p/q, b/d.

Erros en palabras coñecidas -> Ex.: “había” → “abía”

Disortografía espacial

Dificultades na organización do espazo escrito. Unións ou separacións incorrectas de palabras:

Mala distribución no papel -> Ex.: “a ver” → “aver”

Disortografía temporal

Problemas para percibir a orde dos sons. Investimentos de letras ou sílabas

Ex.: “lapis” → “páliz”

Disortografía cinética ou motriz

Relacionada coa execución do movemento ao escribir. Escritura lenta ou desorganizada -> Erros por mala coordinación motora

Disortografía gramatical ou sintáctica

Erros nas normas gramaticais. Uso incorrecto de maiúsculas, acentos e signos de puntuación:

Ex.: “hoxe é sábado” → “hoxe é sabádo”

 Disortografía semántica

Dificultade para comprender o significado das palabras. Uso incorrecto de palabras similares en significado:

Ex.: “votar” → “botar”

Disortografía cultural

Descoñecemento de normas ortográficas arbitrarias. Erros en palabras que non seguen regras claras

Ex.: “ome” → “home”

ESTRATEXIAS DE INTERVENCIÓN NA VOZ

Cando falamos de DISFONIAS dicimos que son unha alteración da voz por un uso incorrecto da mesma por hipotonía ou hipertonía, unha respiración insuficiente ou mala coordinación da fonación. Que se puiden traducir nunha voz rouca, grave, con altibaixos no ton, voz de falsete ou voz xorda, atonal, de escasa frecuencia. Adoita combinar factores anatómicos e funcionais.

As necesidades educativas do alumnado con alteracións da voz:

•     Relaxación dos músculos fonatorios para normalizar o esforzo da emisión de fala.
•     Reeducación vocal.
•     Coordinación da respiración coa fonación.
•     Axilizar os movementos articulatorios.
•     Mellorar o timbre, intensidade e ton de voz.

En xeral as disfonías orgánicas teñen tratamento cirúrxico e posteriormente rehabilitador e, as funcionais teñen intervención logopédica aínda que, segundo os casos, precisan un acto cirúrxico ou medicación. A intervención logopédica das alteracións da voz haberá de conseguir: A educación da respiración; A eliminación dos esforzos laríngeos; A adaptación das cavidades de resonancia ao son emitido pola larinxe. Recoméndase o seguinte procedemento metodolóxico:

                    |Intensidade |

Relaxación -> Respiración -> Fonación ->  |  Duración |-> Voz cantada

                      |    Tono |

Relaxación. Ás veces prodúcese unha hipertensión localizada nos músculos cervicais, do pescozo, dos ombreiros e os pectorales.

Hai varias técnicas de relaxación (Método Shultz, Ioga…), pero nós quedámonos con dous que se adaptan aos nenos a ás nenas:

    • Relaxación por tacto. Estando o neno ou a nena sentada vánselle pasando os dedos da man polas zonas que nos interese relaxar: cara, nariz, beizos e pescozo

    • Relaxación activa de Jacobson. Contraposición de tensión e relaxación. A secuencia da relaxación é a seguinte: Tensar os músculos ata o seu grao máximo; notar a sensación de tensión en todos os músculos que están tensos; relaxalos; experimentar a agradable sensación da relaxación.

Respiración. Algúns dos principais trastornos respiratorios que inflúen na emisión vocal:

• Respiración invertida. O tórax elévase e o abdome contráese durante a inspiración e o contrario na espiración.
• Respiración costal superior. O ventre contráese e inmobiliza durante os tempos da respiración.
• Respiración abdominal mal realizada. O abdome non se relaxa senón que se ve empuxado cara a adiante.
• Movementos excesivos do abdome. As costelas non se abren lateralmente.
• Capacidade pulmonar insuficiente ou excesiva.
• Rixidez dos movementos respiratorios.

Os obxectivos da educación da respiración son: Alongar a fonación; regular o aire expirado.; aumentar ou diminuír o volume da voz; conseguir unha correcta respiración.

Fonación. Comezaremos por emisións vocálicas breves e máis elevadas tonalmente tendendo a prolongalas e a recuperar a altura tonal correcta. Continuaremos con:

•     Series de cifras (coidar a eliminación do golpe de glotis).
•     Pequenas frases a distinta intensidade.
•     Lectura monótona cunha altura cómoda para o neno/a
•     Lectura modulada sobre a nota fundamental o neno/a.
•     Lectura indirecta; repetir as frases lidas por nós. As vantaxes da lectura repetida: 

1. Dar ao suxeito o tempo correcto de toma de respiración.
2. Ensinala a escoitarse e controlarse mellor
3. Atopar máis facilmente por imitación, un ritmo e unha fluidez normais.

• Lectura directa. Comezar pola poesía pois con ela facilítase a fluidez; seguir despois con prosa e ao final con textos teatrais se a idade do neno ou a nena permíteo. Recoméndase rexistrar nunha cassette a primeira sesión; iso axudaranos a establecer comparacións posteriores e tomar conciencia dos logros conseguidos polo neno/a 
• Voz cantada, axudan a mellorar a calidade do timbre, a eliminar esforzos e á percepción das sensacións vibratorias. 
• Coidar a respiración e procurar a continuación das sensacións vibratorias. 
• Variacións tonales. Práctica de escalas ascendentes e descendentes; comezar por terceiras, aumentar a quintas ata chegar a oitavas. Realizar variacións. Pasar a arpegios ascendentes e descendentes de quinta e oitava. Coidar a vogal segundo a alteración intervida como vimos.

Nos/as nenos/as pequenos/as as sesións han de ser curtas e seguidas. É preciso que o neno/a sexa consciente do problema de voz, ten que aprender a saber escoitarse e a diferenciar o que sente. Se o neno/a non comprende pola súa idade o interese da intervención e non coopera é mellor deixala.

Nas alteracións da voz, ademais da intervención logopédica, será necesario ter en conta:

    • A intervención familiar: creando un ambiente de bos hábitos vocais (evitar ruídos do ambiente, falar nun ton baixo e claro, axudar a relaxarse, coidar excesos vocais, …)

    • A intervención escolar: falar sen forzar a voz,  evitar berrar en ambientes ruidosos, colocar aos nenos e as nenas con alteracións de voz preto do docente,…

Contos apoiados con pictogramas

Os contos apoiados con pictogramas son unha ferramenta fantástica para axudar ao noso alumnado para desenvolver habilidades de lectura e comprensión.

Beneficios dos Pictogramas

• Axudan aos nosos nenos a ás nosas nenas para entender o significado das palabras e as frases.
• Fomentan a comprensión lectora e a memoria visual.
• Axúdalles a desenvolver habilidades de secuenciación e orde.
• Poden ser especialmente útiles para nenos e nenas con dificultades de lectura ou aprendizaxe.

Recursos para Crear Pictogramas

• Aplicacións: Hai moitas aplicacións que nos permiten crear pictogramas, como Pictotraductor, SymboTalk etc.
• Sitios web: Hai sitios web que ofrecen pictogramas gratuítos, como ARASAAC....
• Libros: Podemos atopar libros con pictogramas en librerías ou en liña.

Confusións nas cores.

A confusión entre vermello, azul e verde nun alumno ou alumna de 5 anos pode ter varias explicacións, e non sempre implica un problema serio, pero é importante estar atentos/as ante posibles deficiencias nas cores para evitar problemas na aprendizaxe e a vida diaria.

É normal aos 5 anos?

Si. Aos 5 anos moitos/as nenos/as aínda están a consolidar o recoñecemento e a denominación de cores. É común que confundan tons parecidos, distráianse ou usen palabras de cores de maneira intercambiable.

Cando podería ser daltonismo (deficiencia na visión da cor)?

A deficiencia na visión da cor adoita afectar sobre todo as cores vermello e verde, e moito menos ao azul. Sinais que poden suxerila:

• Confunde vermello e verde frecuentemente.
• Di que dúas cores “son iguais” cando para un adulto non o son.
• Cústalle identificar cores mesmo despois de practicar.
• Adoita colorear cousas con cores inusuais sen darse conta (p. ex., herba vermella, ceo verde).

Que outras causas poden explicar a confusión?

• Etapa de desenvolvemento (aínda están a aprender).
• Falta de interese ou pouca experiencia clasificando cores.
• Pequenas dificultades na linguaxe (sabe distinguir o cor pero non lembra o nome).

Qué podemos facer na aula?

• Xogos de Cores: facemos actividades para identificar cores en obxectos cotiáns, como froitas, xoguetes ou roupa. Podemos dicir "De que cor é esta mazá?"
• Tarxetas de Cores: Creamos tarxetas con cores e pedímoslle que as identifique. Podemos empezar coas cores básicas (vermello, azul, amarelo, verde) e logo agregar máis.
• Actividades Creativas: Facmos actividades creativas como pintar, debuxar ou colorear, e falamos sobre as cores que estamos a usar.
• Cancións e rimas
• Evitar corrixir en exceso: convertelo nun xogo para non xerar frustración.
• Observar se a confusión é constante en distintos contextos (roupa, xoguetes, debuxos, luces…).

Sinais de alarma:

• Se con 5 anos e aínda non pode identificar as cores básicas (vermello, azul, amarelo, verde).
• Se mostra unha gran dificultade para aprender as cores ou se frustra moito.

Cando consultar?

Se a confusión persiste de forma constante e marcada, sobre todo entre vermello e verde, sería boa idea consultar cun optometrista pediátrico ou oftalmólogo. Poden realizar unha avaliación sinxela e adaptada á súa idade.

Test de Ishihara: É unha proba común para detectar o daltonismo, que consiste en identificar números ou patróns nunha serie de imaxes.

Bloques de LEGO e comunicación

Os bloques de LEGO estimulan a creatividade desde o punto de vista da comunicación infantil: expresión oral, interacción, linguaxe e habilidades comunicativas.

1. Linguaxe descritiva e expresiva

Cando os nenos e as nenas constrúen con LEGO, adoitan explicar o que están a facer, que representa cada peza ou montaxe, como funcionará a súa creación Isto anímalles a usar vocabulario habitual ou novo, a describir procesos e a explicar ideas abstractas de maneira clara.

2. Argumentación e toma de decisións

Cando traballan en parellas ou grupos, deben xustificar por que queren usar certa peza; como imaxinan a estrutura que están elaborando; que función terá cada elemento... Deste xeito desenvolven habilidades de argumentación, negociación e consenso, moi valiosas para a súa comunicación interpersoal.

3. Creatividade narrativa

As construcións adoitan ir acompañadas de historias creadas por eles/as mesmos/as. Este xogo simbólico estimula a creación de relatos, enriquece a linguaxe narrativa (inicio, nó, desenlace), favorece o seu desenvolvemento oral e a lóxica ao contar historias...

4. Escoita activa e quendas de palabra (sempre baixo a supervisión e moderación do/a docente)

En actividades grupais, LEGO de xeito natural obriga a escoitar as ideas doutros/as, a respectar quendas para falar, comprender as mensaxes, acordar quen fai que, cooperar... Indubidablemente é unha contorna real de traballo colaborativo que fortalece a comunicación social.

5. Expresión emocional

As construcións reflicten diferentes emocións: medo, alegría, curiosidade, seguridade... E ao falar delas, os nenos e as nenas expresan os seus sentimentos, relacionan as súas emocións coas experiencias, desenvolven unha linguaxe emocional máis elaborada e rica.

6. Comunicación total:

Os nenos e as nenas nestes intres de xogo combinan: palabras, xestos, sinais, sons, movementos... Así desenvolven unha comunicación máis completa, integrando fórmulas de linguaxe verbal e non verbal.

7. Desenvolvemento da comunicación científica e técnica.

Sen darse conta, practican: Explicar procedementos (“primeiro poño esta base...”); describir causas e efectos (“se quito esta peza, cae”); usar vocabulario espacial e técnico básico.

8. Desenvolvemento cognitivo.

Cos LEGO trabállanse moitas funcións cognitivas de forma práctica se necesidade de materias complexos.

• Atención e concentración.
• Planificación (que vou o imos construír).
• Resolución de problemas.
• Memoria de traballo.
• Razoamento espacial.

9. Exemplos de actividades

• Construír emocións: “faremos unha figura que represente alegría, tristeza, enfado...”
• Historias con figuras: creamos unha escena e contamos o que ocorre.
• Copiar un modelo: favorece atención e percepción visual.
• Retos STEAM sinxelos: construír unha ponte, unha casa, un vehículo.

Se falamos do alumnado con necesidades específicas de apoio educativo (NEAE) os bloques de LEGO son un recurso moi útil para traballar con eles/as porque se adaptan a distintos ritmos, e estilos de aprendizaxe, favorecen a motivación e permitenlles aprender a través da manipulación e a experiencia directa. Favorecerán a:

1. Motivación e participación

O alumnado con NEAE adoita responder moi ben a materiais manipulativos e visuais. Deste xeito, LEGO:

• Atrae a súa atención.
• Convídalles a explorar e construír.
• Reduce a ansiedade ante tarefas máis “curriculares”.
• Esta motivación é a porta de entrada para a aprendizaxe.

2. Desenvolvemento da comunicación

LEGO favorece a comunicación tanto verbal como non verbal:

• Describen o que constrúen.
• Piden pezas.
• Explican e crean historias.
• Negocian roles en actividades compartidas.

Para alumnado con dificultades de linguaxe ou de interacción social (como TEA), cas pezas de  LEGO poden desenvolver unha forma natural e estruturada de comunicarse.

3. Traballo de habilidades sociais

En actividades cooperativas podemos asignar roles (construtor/a, enxeñeiro/a...). Isto axudalles a:

• Respectar quendas.
• Escoitar ao compañeiro.
• Seguir normas claras.
• Resolver pequenos conflitos.É moi eficaz en alumnado con dificultades sociais.

4. Regulación emocional

É especialmente útil para o alumnado con TDAH, o alumnado con dificultades de autorregulación ou alta frustración, xa que lles permite:

Construír ten un efecto calmanteRepetir patróns reduce a ansiedade.Manipular pezas axuda a concentrarse.O éxito de construír algo lles dá seguridade e autoestima

5. Inclusión na aula

LEGO crea un espazo onde todo o alumnado pode participar, independentemente do seu nivel curricular permitíndolles:

• Adaptar a dificultade facilmente.
• Que cada alumno/a achegue desde as súas capacidades.
• Actividades que non estigmatizan, porque todos gozan do xogo.
• Isto favorece a convivencia e a igualdade.

6. Adaptacións posibles para o alumnado con NEAE xa que se poden usar:

• Pezas máis grandes (LEGO Duplo).
• Modelos con pasos visuais moi claros.
• Construcións libres sen instrucións.
• Actividades de imitación (copiar unha estrutura simple).
• Apoios visuais para pedir pezas ou expresar ideas.
• Roles definidos en actividades grupais.