O QUE O MUNDO NECESITA SON - PALABRAS E MÁIS COMUNICACIÓN

O QUE O MUNDO NECESITA SON - PALABRAS E MÁIS COMUNICACIÓN
"O que o noso mundo necesita son menos palabras e máis comunicación"

domingo, 15 de novembro de 2026

Características pragmáticas da linguaxe oral

Hoxe falamos das características pragmáticas na etapa de educación infantil dende o punto lingüístico. Nesta etapa, o compoñente pragmático obra unha relevancia especial, desenvolvéndose nos nenos e nas nenas as funcións comunicativas de linguaxe segundo a teoría de Michael Halliday enmarcada na lingüística sistémico-funcional.

Durante este período, o alumnado desenvolve as seguintes funcións comunicativas:

Función Instrumental: Denomínase a función do “eu quero”. A través dela, o/a neno/a dáse conta de que a linguaxe é o vehículo para que as cousas se realicen. Exemplo.: Mama auga!  Mama pis!! É a función que teñen para as satisfaccións privadas.

Función reguladora: É a función do “fai o que eu che digo”. O/A neno/a aprende o control do comportamento alleo. E “iso” e “isto” faino porque provén da imitación dunha serie de imperativos da súa nai o do seu pai. A linguaxe sérvelle  para controlar aos demais. Están a empezar a distinguir o “superEU”, e a conciencia moral existente.

Función interactiva: É a función do “ti e eu”. Esta función comprende os saúdos e las demais instancias sociais da linguaxe. Halliday tamén inclúe a función ritual nesta función. A función ritual é a función do: bos días, boas tardes, adeus, ata logo… Nela non se establece ningún afecto. Non ten ningunha intención comunicativa.

Función persoal: É a función do “eu son”. A linguaxe sérvelle de expresión de si mesmo/a. A través da linguaxe pode manifestar os seus sentimentos, as súas ideas, as súas opinións. Por exemplo: “isto gústame”, “que feliz son”, “canto te quero”. É a expresión da afectividade.

Función heurística: É a función do “díme porqué”. É a función que comprende a efectividade de cuestionar e preguntar sobre o universo.

Función informativa: É a función do “teño que dicirche”. É a función que os/as mestres/as transmitimos na escola, é dar información. É aadquisición de coñecementos.

Función imaxinativa ou creativa: É a función do “supoñamos que”. Tende á creación dun mundo propio e a superación creativa da realidade. É cando o/a neno/a se crea as súas propias fantasías, os seus propios contos, os seus propios personaxes fantásticos. É o principio da creatividade.

Máis tarde todas estas funcións agrupariámolas en dúas funcións ou usos comunicativos da linguaxe:

  • Función idiorepresentativa, mediante a cal a linguaxe serve para representar a realidade, para asimilar contidos.
  • Función interpersoal, mediante la cal nos comunicamos cas demais persoas.

O alumnado que está a desenvolver estas funcións comunicativas nesta etapa educativa incorpórase progresivamente ás actividades convencionais comprendendo e utilizando expresións axeitadas ao contexto onde se usan.

A comunicación e a linguaxe teñen importancia en tanto que, na forma de comunicación e representación o importante non é que o/a neno/a coñeza determinado adxectivos, verbos, senón que saiba utilizalos de forma axeitada ao contexto.

Durante esta etapa de educación infantil, as distintas formas de representación e comunicación non se abordarán directamente como obxectivo de coñecemento, senón como instrumento de expresión e relación.






xoves, 12 de novembro de 2026

Dificultades na discriminación auditiva

As dificultades na discriminación auditiva dos sons como consecuencia dunha mala articulación convértense nun aspecto importante no desenvolvemento da linguaxe e, especialmente, na adquisición e consolidación do sistema fonolóxico.

Diferenciemos estes dous termos:

1. Dificultades articulatorias: afectan á produción correcta de determinados fonemas. Por exemplo, no sigmatismo, o neno ou a nena presenta unha alteración na articulación do son /s/.

2. Dificultades de discriminación auditiva: afectan á capacidade para percibir e diferenciar dous sons fonológicamente distintos.

Deste xeito imos ver a relación entre articulación e discriminación auditiva:

Cando un neno ou nene presenta unha determinada alteración na articulación,  pode existir unha relación entre a representación auditiva que ten dun fonema e a forma en que o vai a  producir oralmente.

Por exemplo, no alumnado con sigmatismo (dificultades na artulación do fonema /s/)

  • Pode producir o fonema /s/ de xeito distorsionado.
  • Poden darse dificultades para identificar se a súa produción oral é correcta ou incorrecta.
  • No recoñece con facilidade a diferenza entre a súa propia produción e o modelo articulatorio axeitado.
  • Pode presentar dificultades para discriminar auditivamente o son correcto fronte a outros sons próximos.

Deste xeito, é importante sinalar que unha mala articulación non conleva necesariamente unha dificultade de discriminación auditiva. Un neno ou unha nena pode percibir e diferenciar correctamente os sons, aínda que non sexa quen de producilos correctamente debido a dificultades motoras ou articulatorias.

domingo, 8 de novembro de 2026

Órganos de articulación

Por articulación refírese á posición que adoptan os órganos articulatorios no momento de  producir un son.  Entre os órganos de articulación da cavidade bucal sinálanse: dentes, bóveda palatina, lingua e beizos; que dependendo da súa posición, producen formas e espazos diferentes na cavidade bucal que orixinan sons diferentes. Falamos de:

Dentes: órganos duros que se orixinan no bordo alveolar do maxilar. Forman o órgano pasivo dos seguintes grupos de articulación: labiodental, interdental, dental e alveolar.
Bóveda palatina: forma o teito da cavidade bucal. Está formada por padal duro, xera os fonemas palatais; e padal branco ou veo do padal que regula a entrada de aire ás fosas nasais elevándose ou separándose de la faringe.
Lingua: o órgano máis comprometido na produción de todas as vogais e un gran número de consonantes. Formada por: o corpo da lingua que é libre, móbil e bucal; e a raíz da lingua que é fixa, base e faríngea. A lingua interveñen na articulación dos fonemas interdentais, dentais, palatais e velares.
Beizos: dous repregamentos músculo-membranosos. Intervén na articulación de fonemas labiodentais.
Os órganos de articulación bucal pertencen a dúas categorías: activos (beizos, lingua, mandíbula inferior e padal brando) e pasivos (padal duro, mandíbula superior e dentes).



Sons consoánticos (clasificación)

A característica fundamental dos sons consonánticos é que o aire atopa obstáculos na súa saída.. As consoantes defínense por tres trazos distintivos: o punto de articulación (lugar da cavidade bucal onde se produce a obstrución ao paso do aire que vén dos pulmóns), o modo de articulación (maneira en que se produce a obstrución do aire e a forma de vencer esa obstrución) e a vibración ou non das cordas vocais.






luns, 2 de novembro de 2026

DISGLOSIAS II

Tal e como falamos nun artigo pasado, as disglosias son un trastorno da articulación de orixe non neurolóxica central, provocado por lesións anatómicas ou malformacións nos órganos periféricos da fala.

Nesta ocasión, facendo uso da IA, preséntovos de forma moi visual os diferentes tipos e as súas características.







venres, 30 de outubro de 2026

Dislalias funcionais

As dislalias funcionais son alteracións na articulación dos fonemas (cando o neno ou a nena "non fala claro"). Ocorren sen que exista unha lesión física ou neurolóxica nos órganos da fala. No ámbito escolar, teñen unha alta presenza durante a educación infantil e o primeiro ciclo de primaria.




luns, 26 de outubro de 2026

Como aprende realmente o cerebro para ler?

Aprender a ler é un dos procesos máis importantes no desenvolvemento infantil. Aínda que para as persoas adultas ler pode parecer unha actividade automática, para un neno ou unha nena supón un desafío cognitivo que require tempo, práctica e a coordinación de distintas habilidades lingüísticas e cognitivas.

O cerebro humano non nace preparado para ler de forma innata. Aprende a facelo mediante a conexión entre a linguaxe oral, os sons, as letras e o significado das palabras. Comprender como se desenvolve este proceso permite ás familias e aos docentes acompañar mellor aos nenos e ás nenas nos seus primeiros pasos cara á lectura.

1. Conciencia fonolóxica: descubrir os sons da linguaxe

A conciencia fonolóxica é a capacidade de recoñecer e manipular os sons que forman as palabras. Constitúe unha habilidade fundamental para aprender a ler, xa que  lles axuda para comprender que a linguaxe oral pode dividirse en unidades sonoras.

Esta habilidade desenvólvese progresivamente e pode incluír diferentes niveis:

  • Conciencia léxica: identificar as palabras que forman unha frase.
  • Conciencia silábica: recoñecer e separar as sílabas dunha palabra.
  • Conciencia fonémica: identificar e manipular os fonemas, é dicir, os sons individuais da fala.

Como podemos estimulala?

Os xogos de rimas, as cancións, as adiviñas sonoras, as palmadas para contar sílabas e as actividades de identificación de sons iniciais son recursos sinxelos e eficaces para traballar esta habilidade.

2. O principio alfabético: comprender a relación entre letras e sons

Unha vez que o alumando comeza a prestar atención aos sons da linguaxe, pode avanzar na comprensión do principio alfabético. Este principio consiste en entender que as letras e as súas combinacións representan os sons da fala.

Por exemplo, ao aprender que a letra «m» representa o son /m/, empezan a establecer unha conexión entre o que escoita e o que ven escrito.

Esta aprendizaxe non consiste unicamente en memorizar o nome das letras. É necesario comprender como se relacionan cos sons e como esas relacións permiten ler e escribir palabras.

Como podemos estimulalo?

  • Presentar as letras xunto cos seus sons.
  • Asociar letras con palabras coñecidas e imaxes.
  • Formar palabras sinxelas mediante letras móbiles.
  • Practicar a combinación de sons para construír palabras.

É importante avanzar de forma gradual, respectando o ritmo de aprendizaxe de cada neno/a e ofrecendo oportunidades frecuentes para practicar.

3. Decodificación: transformar as letras en palabras

A decodificación é o proceso mediante o cal o lector identifica as letras, aplica as correspondencias entre grafemas e fonemas e combina os sons para recoñecer unha palabra escrita.

Por exemplo, ao ler a palabra sal, o/a neno/a aprende a identificar as letras «s», «a» e «l», relacionalas cos seus sons e combinalos para recoñecer a palabra.

Ao principio, este proceso adoita ser lento e require moita atención. Coa práctica, o recoñecemento de numerosas palabras vólvese máis rápido e preciso, o que permite dedicar máis recursos mentais a comprender o texto.

Como podemos estimulala?

A lectura guiada de palabras adecuadas ao nivel do/a neno/a, os xogos de combinación de sons e as actividades de construción de palabras favorecen o desenvolvemento da decodificación.

Convén utilizar textos que permitan practicar as correspondencias entre letras e sons que o/a neno/a xa aprendeu, incorporando novas dificultades de xeito progresivo.

4. Fluidez lectora: ler con precisión, ritmo e expresividade

A fluidez lectora consiste en ler con precisión, a unha velocidade adecuada e cunha entoación que reflicta a estrutura e o significado do texto.

Un lector fluído non necesita deterse constantemente para descifrar cada palabra. Isto facilita que poida prestar máis atención ás ideas que está a ler.

Con todo, ler rápido non significa necesariamente ler ben. A fluidez debe desenvolverse xunto coa precisión e a comprensión.

Como podemos estimulala?

  • Ler en voz alta xunto a un adulto.
  • Reler textos breves e coñecidos.
  • Escoitar modelos de lectura expresiva.
  • Practicar diálogos, poemas e contos.
  • Ofrecer tempo suficiente para ler sen xerar presión.

A práctica frecuente, acompañada de orientacións positivas, axuda a mellorar a seguridade e a autonomía do lector principiante.

5. Comprensión lectora: construír o significado do que se le

O obxectivo final da lectura é comprender. A comprensión lectora permite interpretar a información dun texto, relacionala cos coñecementos previos, realizar inferencias e reflexionar sobre o lido.

Para comprender un conto, por exemplo, o noso alumnado necesita recoñecer as palabras, identificar quen son os personaxes, seguir os acontecementos e relacionalos coas súas experiencias e coñecementos.

A comprensión non aparece automaticamente cando se consegue decodificar con facilidade. Tamén depende do vocabulario, do coñecemento do mundo, da capacidade para interpretar a linguaxe e das estratexias que se utilizan para construír o significado.

Como podemos estimulala?

  • Conversar sobre o texto antes, durante e despois de ler.
  • Formular preguntas abertas: «Por que cres que ocorreu isto?».
  • Pedir ao neno que explique a historia coas súas propias palabras.
  • Anticipar que pode suceder a continuación.
  • Relacionar a lectura con experiencias cotiás.
  • Explorar palabras novas e comentar o seu significado.

Estas actividades converten a lectura nunha experiencia activa, na que o alumnado non só recoñece palabras, senón que tamén pensa, interpreta e aprende.

As cinco etapas desenvólvense de forma independente?

Aínda que estas cinco habilidades poden presentarse como unha secuencia para facilitar a súa comprensión, na práctica están relacionadas e desenvólvense de xeito parcialmente simultáneo. Os nenos e as nenas poden traballar a conciencia fonolóxica mentres empezan a recoñecer letras, practicar a decodificación e escoitar contos que favorecen a comprensión.

Ademais, a aprendizaxe non segue exactamente o mesmo ritmo en todos/as os/as nenos/as. A experiencia lingüística, as oportunidades de lectura, o ensino recibido e as características individuais inflúen na súa evolución.

Por iso, é importante observar que habilidades domina cada neno/a e cales necesita seguir desenvolvendo, en lugar de considerar estas fases como compartimentos ríxidos.

O papel das familias e os docentes

A contorna educativa e familiar desempeña un papel esencial na aprendizaxe da lectura. Crear experiencias positivas cos libros, conversar sobre as palabras e ofrecer oportunidades para ler contribúe ao desenvolvemento das habilidades necesarias para converterse nun lector competente.

Algunhas recomendacións prácticas son:

  • Ler xuntos cada día, aínda que sexan só uns minutos.
  • Falar e escoitar: as conversacións enriquecen o vocabulario e a linguaxe oral.
  • Xogar cos sons: as rimas e as cancións poden integrarse na rutina cotiá.
  • Practicar sen presión: os erros forman parte da aprendizaxe.
  • Elixir textos adecuados e interesantes: a motivación favorece a participación.
  • Valorar o progreso individual: cada avance merece recoñecemento.

Cando aparecen dificultades persistentes, como problemas para identificar os sons, aprender as correspondencias entre letras e sons ou ler palabras con precisión, convén falar co docente e, se é necesario, solicitar unha valoración especializada. A detección temperá permite axustar os apoios e previr que as dificultades se acumulen.

Aprender a ler non consiste soamente en descifrar palabras: consiste en abrir a porta ao coñecemento, a imaxinación e a aprendizaxe ao longo de toda a vida.